Op een vochtige boswandeling kom je soms kleine donkere hoopjes tegen, nauwelijks zichtbaar tussen de dode bladeren. Wanneer je weet dat de gevlekte salamander in het gebied voorkomt, is de verleiding groot om zijn aanwezigheid te bevestigen aan de hand van zijn uitwerpselen. De uitwerpselen van de salamander, hoewel discreet, geven waardevolle informatie over het dieet, de gezondheid en zelfs de genetica van het dier.
Dieet van de salamander: wat zijn uitwerpselen onthullen
Voordat we het hebben over identificatie, is het nuttig om te begrijpen waaruit deze uitwerpselen bestaan. De gevlekte salamander (Salamandra salamandra) voedt zich voornamelijk met wormen, slakken, vliegen, kevers en duizendpoten. Dit dieet varieert afhankelijk van het seizoen, de hoogte en de vochtigheid van de omgeving.
Concreet resultaat: de uitstraling van de uitwerpselen verandert afhankelijk van het gegeten menu. Een individu dat vooral wormen consumeert, produceert zachtere en donkerdere uitwerpselen. Een ander, dat zich voedt met kevers, laat residuen achter waar soms fragmenten van dekschilden of schalen onder de binoculaire loep te onderscheiden zijn.
Je kunt ook de uitwerpselen van de salamander begrijpen als een directe weerspiegeling van de kwaliteit van het biotoop. Een bosgrond rijk aan ongewervelden biedt een gevarieerd dieet, wat resulteert in heterogene uitwerpselen. In tegenstelling tot dat, in een verarmde omgeving, wordt het dieet beperkter en worden de uitwerpselen uniformer.
Identificatie van salamanderuitwerpselen in het veld
In het veld kom je vaak een klein zwartachtig cilinder tegen, van enkele millimeters in diameter, op de litter of onder een steen. Het probleem is dat de uitwerpselen alleen niet voldoende zijn om een salamander te identificeren. Ze lijken op die van andere kleine amfibieën, of zelfs van sommige ongewervelden.
Om de identificatie te verifiëren, combineren we verschillende aanwijzingen:
- De onmiddellijke habitat: de gevlekte salamander komt voor in vochtige loofbossen, de schaduwrijke oevers van beken en in holtes onder stenen of dood hout.
- De sporen van passage: slijmsporen op de stenen, afdrukken met vier vingers op losse grond, aanwezigheid van larven in nabijgelegen waterpunten.
- De periode van activiteit: volwassen salamanders komen voornamelijk tevoorschijn bij regenachtig weer, ‘s nachts, vooral in de herfst en het voorjaar, afhankelijk van de regio.
Zonder deze combinatie loop je het risico de uitwerpselen te verwarren met die van een salamander, een kleine pad of zelfs een grote loopkever. Bij aanhoudende twijfel kan alleen een laboratoriumanalyse uitsluitsel geven.
Milieu-DNA in de uitwerpselen: een niet-invasieve monitoringtechniek
De uitwerpselen van salamanders zijn steeds interessanter voor biologen om een specifieke reden: ze bevatten bruikbaar DNA. We spreken van milieu-DNA (mDNA), dat wil zeggen genetisch materiaal dat door een organisme in zijn omgeving is achtergelaten, of het nu in water, bodem of feces is.
Detectie van soorten zonder vangst
Het belangrijkste voordeel van deze aanpak is het detecteren van de aanwezigheid van een soort die moeilijk te observeren is zonder deze te manipuleren. We nemen een fecaal monster in het veld, analyseren het in het laboratorium, en een positief resultaat bevestigt de recente passage van een salamander op de locatie.
Deze methode vermindert de stress die aan de dieren wordt opgelegd en voorkomt de beperkingen die aan het vangen zijn verbonden. Het vult de klassieke inventarisaties aan (nachtprospectie, telling van larven), maar vervangt ze niet volledig. De meningen hierover variëren, omdat risico’s van kruisbesmetting, transport van DNA via afstromend water of vertekeningen door de gebruikte genetische primers de resultaten kunnen beïnvloeden.
Sanitaire monitoring door fecale analyse
Naast de eenvoudige detectie stellen fecale monsters ons in staat om parasieten of pathogenen te onderzoeken. We denken hierbij met name aan de schimmel Batrachochytrium salamandrivorans (Bsal), verantwoordelijk voor chytridiomycose, een ziekte die hele populaties urodelen in Europa decimeert.
Het analyseren van uitwerpselen in plaats van het vangen van het dier beperkt de risico’s van verspreiding tussen individuen tijdens de manipulaties. Een positieve PCR-resultaat duidt echter op de aanwezigheid van DNA van de doelpathogeen, niet noodzakelijkerwijs op een actieve ziekte. De interpretatie blijft dus voorzichtig.
Ecologische rol van uitwerpselen in het bos ecosysteem
Men denkt niet spontaan aan salamanderuitwerpselen als een schakel in de nutriëntenkringloop in het bos. Hun individuele bijdrage blijft bescheiden, maar maakt deel uit van een breder netwerk.
Door ongewervelden uit de bodem te verteren, transformeert de salamander een dierlijke biomassa in gedeeltelijk afgebroken organisch materiaal. Haar uitwerpselen, achtergelaten onder stenen of in de litter, worden vervolgens gerecycled door micro-organismen, schimmels en detritivoren. Dit proces draagt bij aan de vruchtbaarheid van vochtige bosgronden waar deze amfibieën leven.
Volwassen salamanders bezetten een beperkt territorium. Hun uitwerpselen concentreren zich dus in specifieke microzones, wat lokaal kleine punten van verrijking van de bodem met stikstof en fosfor kan creëren. In loofbossen, waar de litter langzaam afbreekt onder dichte begroeiing, helpt deze aanvullende bijdrage, hoe klein ook, bij de recycling van organisch materiaal.
Wettelijke bescherming en voorzorgsmaatregelen in het veld
In Frankrijk geniet de gevlekte salamander een beschermde status. Het manipuleren van een individu of het verstoren van zijn habitat is verboden zonder specifieke toestemming. Deze beperking geldt ook indirect voor het verzamelen van uitwerpselen in een wetenschappelijk kader: een verzamelprotocol moet voldoen aan de geldende regelgeving voor beschermde soorten.
In het veld zijn er enkele voorzorgsmaatregelen:
- Draag wegwerphandschoenen om te voorkomen dat pathogenen tussen locaties worden overgedragen (Bsal verspreidt zich gemakkelijk via besmet materiaal).
- Desinfecteer de laarzen en het kleine materiaal tussen twee prospectiegebieden, vooral als je in de buurt van waterpunten werkt waar larven leven.
- Draai stenen of dood hout niet herhaaldelijk om: elke verstoring vernietigt tijdelijk een microhabitat.
Het observeren van salamanderuitwerpselen zonder het dier of zijn omgeving te verstoren, is de basis van een respectvolle monitoring. De verzamelde gegevens, zelfs door amateur-natuurliefhebbers, voeden de regionale biodiversiteitsdatabases en helpen bij het in kaart brengen van de verspreiding van de soort in de Franse bossen.
